Precies 86 jaar geleden, in de meidagen van 1940, sloegen zo’n 60.000 inwoners van Breda op de vlucht voor het oprukkende Duitse leger. Dit ingrijpende lokale drama, dat in de volksmond ‘De Vlucht’ wordt genoemd, raakte decennialang in de vergetelheid. Historicus Sanne Stevens brengt hier met haar nieuwe boek Hoe een stad de benen nam verandering in en laat zien waarom deze pijnlijke geschiedenis juist nu weer uiterst actueel is.
Van Wikipedia naar de archieven
Ondanks dat Stevens zelf in de stad opgroeide, was de massale evacuatie haar onbekend omdat haar eigen familie de vlucht niet had meegemaakt. Haar interesse werd gewekt toen een vriendin vertelde over de ervaringen van haar oma. Toen een vluchtige zoektocht op internet nauwelijks informatie opleverde, besloot de historicus de archieven in te duiken. Ze sprak met nabestaanden en verzamelde talloze persoonlijke dagboeken en verslagen om de gebeurtenissen van destijds te reconstrueren.
Franse militairen en een doortastende burgemeester
De chaos in de stad begon vlak na de Duitse inval op 10 mei. Een dag later arriveerden Franse troepen die Breda wilden gebruiken als verdedigingslinie. Ze waarschuwden de bevolking voor naderende straatgevechten en zaaiden daarmee paniek. Tot op de dag van vandaag is niet honderd procent duidelijk wie uiteindelijk het officiële evacuatiebevel gaf. Volgens Stevens wijst veel echter naar de toenmalige burgemeester Bartholomaeus van Slobbe. Met zijn militaire achtergrond maakte hij zich al langere tijd zorgen over het ontbreken van evacuatieplannen en deinsde hij er vermoedelijk niet voor terug om zelf de knoop door te hakken.
Een fatale tocht vol chaos
Het oorspronkelijke plan was om de bevolking naar Antwerpen te leiden, vanwege de daar aanwezige schuilkelders en verdedigingswerken. De smalle Bredase straten konden de plotselinge stroom van 60.000 wanhopige mensen echter niet aan. De uittocht ontaardde al snel in chaos. De menigte viel uiteen in verschillende vluchtelingenstromen en velen kwamen onderweg alsnog in bombardementen en vuurgevechten terecht. Sommige stadsgenoten vluchtten zelfs tot in Zuid-Frankrijk. Het oorlogsgeweld haalde hen in en kostte uiteindelijk aan 114 evacués het leven.
Onbegrip bij terugkomst
Toen de overlevenden na verloop van tijd terugkeerden, wachtte hen een bittere verrassing: ze troffen een grotendeels intacte stad aan. Door de massale leegloop hadden de Duitsers Breda vrijwel zonder slag of stoot kunnen innemen. Dit leidde tot veel boosheid onder de bevolking, die zich afvroeg of de traumatische tocht wel nodig was geweest. De schuld werd na afloop opvallend genoeg vaak bij de burgemeester en de Fransen gelegd, en zelden bij de Duitse bezetter die het land was binnengevallen.
Pijnlijke parallellen met het heden
Tijdens haar gesprekken met mensen die de evacuatie bewust hebben meegemaakt, merkte Stevens dat zij zelf vaak de vergelijking trokken met de vluchtelingencrises van nu. ‘Als zij die link zelf leggen, dan kan ik die eigenlijk niet níét benoemen’, aldus de historicus. Met een recordaantal ontheemden wereldwijd, toont haar boek aan dat de geschiedenis van een stad die noodgedwongen alles achter moest laten, vandaag de dag relevanter is dan ooit.
